सजीवांचे वर्गीकरण (Five Kingdom System, Plant & Animal Taxonomy)

१. थेट व्याख्या आणि वर्गीकरण शास्त्राचा पाया (Direct Definition & Taxonomy Foundation)

सजीवांचे वर्गीकरण (Classification of Living Organisms) म्हणजे पृथ्वीवरील अथांग जैवविविधतेचा पद्धतशीर अभ्यास करण्यासाठी सजीवांच्या रचनेतील साम्य आणि भेद यांच्या आधारे त्यांची वेगवेगळ्या गटांत केलेली वैज्ञानिक विभागणी होय. सजीवांच्या वर्गीकरणाच्या अभ्यासाला वर्गीकरण शास्त्र (Taxonomy) म्हटले जाते. कार्ल लिनिअस (Carl Linnaeus) यांना 'वर्गीकरण शास्त्राचे जनक' मानले जाते; त्यांनीच सजीवांच्या नामाकरणाची 'द्विनाम पद्धती' (Binomial Nomenclature) विकसित केली, ज्यामध्ये पहिले नाव 'प्रजाती' (Genus) आणि दुसरे नाव 'जाती' (Species) दर्शवते.

कालानुरूप वर्गीकरण पद्धती बदलत गेल्या. शेवटी १९६९ मध्ये अमेरिकन परिसंस्थाशास्त्रज्ञ आर. एच. व्हिटाकर (R.H. Whittaker) यांनी सजीवांच्या पेशींची रचना, पोषणाचा प्रकार आणि जीवनपद्धती या निकषांच्या आधारे जगातील सर्व सजीवांची आशियातील सर्वात प्रगत अशा 'पंचसृष्टी पद्धतीत' (Five Kingdom System) विभागणी केली, जी आधुनिक विज्ञानाचा मुख्य पाया आहे.

२. आर. एच. व्हिटाकर यांची पंचसृष्टी पद्धत (The Five Kingdom System)

MPSC पूर्व परीक्षेत या ५ सृष्टींच्या कोअर वैशिष्ट्यांवर आणि त्यांच्या अचूक उदाहरणांवर प्रश्न येतो:

1. १. सृष्टी मोनेरा (Kingdom Monera): हे सर्व सजीव एकपेशीय आणि आदिकेंद्रकी (Prokaryotic) असतात, म्हणजेच यांच्यात स्पष्ट केंद्रक व पटलबद्ध पेशीअंगके नसतात. उदा. सर्व प्रकारचे जीवाणू (Bacteria), सायनोबॅक्टेरिया (निळे-हिरवे शेवाळ), आणि मायकोप्लाझ्मा.
2. २. सृष्टी प्रोटिस्टा (Kingdom Protista): हे सजीव एकपेशीय परंतु दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic) असतात, म्हणजेच यांच्यात स्पष्ट केंद्रक असते. हालचालीसाठी यांना छद्मपाद (Pseudopodia) किंवा रोमके असतात. उदा. अमिबा, पॅरामेशियम, प्लाझमोडियम (मलेरियाचा जंतू), आणि व्हॉल्व्हॉक्स.
3. ३. सृष्टी कवक (Kingdom Fungi): हे बहुपेशीय, दृश्यकेंद्रकी आणि परपोषी, मृतोपजीवी (Saprophytic) असतात. हे स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करू शकत नाहीत; सडणाऱ्या सेंद्रिय पदार्थांवर जगतात. यांची पेशीभित्तिका (Cell Wall) 'कायटीन' (Chitin) नावाच्या गुंतागुंतीच्या शर्करेपासून बनलेली असते. उदा. किण्व (Yeast - एकपेशीय कवकचा अपवाद), भूछत्र (Mushroom), पेनिसिलियम, आणि म्युकर.
4. ४. सृष्टी वनस्पती (Kingdom Plantae): पेशीभित्तिका असणारे, दृश्यकेंद्रकी आणि हरितद्रव्याच्या (Chlorophyll) मदतीने प्रकाशसंश्लेषण करणारे **स्वयंपोषी (Autotrophic)** बहुपेशीय सजीव.
5. ५. सृष्टी प्राणी (Kingdom Animalia): पेशीभित्तिका नसणारे, दृश्यकेंद्रकी आणि पोषणासाठी इतरांवर अवलंबून असणारे **परपोषी (Heterotrophic)** बहुपेशीय सजीव.

३. वनस्पती सृष्टीचे वर्गीकरण (Plant Taxonomy / Kingdom Plantae)

एइचर (Eichler) यांनी १८८३ मध्ये वनस्पती सृष्टीचे दोन मुख्य उपसृष्टींमध्ये वर्गीकरण केले: १. अबीजपत्री आणि २. बीजपत्री.

A. उपसृष्टी: अबीजपत्री वनस्पती (Cryptogams - अपुष्प वनस्पती)

या वनस्पतींना फुले, फळे आणि बिया येत नाहीत; यांचे प्रजनन प्रामुख्याने बीजाणूंद्वारे (Spores) होते. यात ३ मुख्य विभाग येतात:

• १. थॅलोफायटा (Thallophyta): या वनस्पती प्रामुख्याने पाण्यात वाढतात. यांना मूळ, खोड, पाने, फुले असे कोणतेही विशिष्ट अवयव नसतात (या शरीररचनेला थॅलस म्हणतात). यात सर्व प्रकारच्या शेवाळांचा (Algae) समावेश होतो. उदा. स्पायरोगायरा, उलोथ्रिक्स, सार्गॅसम.
• २. ब्रायोफायटा (Bryophyta): यांना वनस्पती सृष्टीचे उभयचर (Amphibians of Plant Kingdom) म्हणतात, कारण या वनस्पती जमिनीवर (दमट मातीत) वाढतात, परंतु प्रजननासाठी त्यांना पाण्याची अत्यंत आवश्यकता असते. यांना खऱ्या मुळांऐवजी मुळांसारखे 'मूलाभ' (Rhizoids) असतात. पाणी व अन्न वहनासाठी संवहनी ऊती (Vascular tissues - जलवाहिनी व रसवाहिनी) नसतात. उदा. मॉस (फ्युनेरिया), मर्चेंशिया, रिक्सिया.
• ३. टेरिडोफायटा (Pteridophyta): या गटातील वनस्पतींना मूळ, खोड, पाने असे स्पष्ट अवयव असतात आणि पाणी व अन्न वहनासाठी स्वतंत्र संवहनी ऊती (जलवाहिन्या व रसवाहिन्या) असतात. हा संवहनी ऊती असणारा वनस्पतींचा पहिला जमिनीवरील गट आहे. उदा. नेचे (Fern/Nephrolepis), लायकोपोडियम, मार्सिलिया.

B. उपसृष्टी: बीजपत्री वनस्पती (Phaneroogams - सपुष्प वनस्पती)

या वनस्पतींमध्ये प्रजननासाठी विशेष उती असून त्या बिया निर्माण करतात. बियांच्या आवरणावरून यांचे दोन विभाग पडतात:

• १. अनावृतबीजी (Gymnosperms): यांच्या बियांवर नैसर्गिक आवरण किंवा फलभित्तिका नसते, म्हणजेच या वनस्पतींना फळे येत नाहीत, बिया उघड्या असतात. हे बहुतेक सदाहरित आणि काष्ठमय असतात. उदा. सायकस, पायनस (देवदार), ख्रिसमस ट्री (अ‍ॅरॉकेरिया).
• २. आवृतबीजी (Angiosperms): यांच्या बिया फळांच्या आत सुरक्षित असतात, म्हणजेच यांना फुले व फळे येतात. यांचे पुन्हा दोन वर्ग पडतात:
  • एकदल वनस्पती (Monocotyledons): बियांचे दोन समान भाग होत नाहीत. मुळे तंतुमय असतात, पाने समांतर शिराविन्यास दाखवतात. उदा. बांबू, मका, गहू, कांदा.
  • द्विदल वनस्पती (Dicotyledons): बियांचे दोन समान भाग होतात. मूळ ठळक सोटमूळ असते, पाने जाळीदार शिराविन्यास दाखवतात. उदा. जास्वंद, वाटाणा, आंबा, चना.

४. प्राणी सृष्टीचे वर्गीकरण (Animal Taxonomy / Kingdom Animalia)

प्राण्यांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने पाठीच्या कण्याच्या (Notochord) अस्तित्वावरून दोन मुख्य उपसृष्टींमध्ये केले जाते: १. असमपृष्ठरज्जू आणि २. समपृष्ठरज्जू.

A. उपसृष्टी: असमपृष्ठरज्जू प्राणी (Non-Chordates - पाठीचा कणा नसलेले)

प्राणी संघाचे नाव (Phylum)	मुख्य शरीररचना व कोअर वैशिष्ट्ये	MPSC परीक्षेची अचूक उदाहरणे (Examples)
१. पोरीफेरा (Porifera - रंध्रीय)	शरीरावर असंख्य छिद्रे (Ostia) असतात. हे सर्वात साधे, अचल आणि प्रामुख्याने समुद्रात आढळणारे प्राणी आहेत.	सायकॉन (Sycon), युस्पॉंजिया (अंघोळीचा स्पाँज), हायलोनेमा.
२. सिलेंटराटा (Coelenterata / निडारिया)	शरीर दंडाकृती किंवा छत्ररीसारखे असते. मुखाभोवती दंशपेशी (Cnidoblasts) असतात, ज्या शिकार पकडण्यास मदत करतात.	हायड्रॉ (Hydra), जेलीफिश, प्रवाळ (Corals), सी-ॲनेमोन.
३. प्लॅटीहेल्मिंथिस (Platyhelminthes)	शरीर पानासारखे किंवा पट्टीसारखे चपटे असते. हे प्राणी बहुतांश अंतःपरपोषी (Endoparasites) असतात.	यकृतकृमी (Liver fluke), पट्टीकृमी (Tapeworm), प्लॅनेरिया.
४. अ‍ॅस्केलहेल्मिंथिस (Aschelminthes)	शरीर लांबट, बारीक धाग्यासारखे किंवा दंडगोलाकार (गोलकृमी) असते.	जंत (Ascaris), हत्तीपाय रोगाचा जंत (Wuchereria), लहान मुलांमधील पिनवर्म.
५. अ‍ॅनेलिडा (Annelida - वलयी)	शरीर लांबट असून बाहेरून वलयांसारख्या खंडानी (Metameric Segmentation) बनलेले असते. हालचालीसाठी दृढरोम (Setae) असतात.	गांडूळ (Earthworm - शेतकऱ्याचा मित्र), जळू (Leech - बाह्यपरपोषी), नेरीस.
६. आर्थ्रोपोडा (Arthropoda - संधीपाद)	प्राणी जगतातील सर्वात मोठा संघ (Largest Phylum). यांना जोडपायांच्या जोड्या असतात. शरीर काइटिनयुक्त बाह्यकवचाने झाकलेले असते.	खेकडा, झुरळ, फुलपाखरू, विंचू, कोळी, डास, पैसा (Millipede).
७. मॉलस्का (Mollusca - मऊ शरीराचे)	प्राणी जगतातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा संघ. शरीर अत्यंत मऊ असते, जे बहुतांश कॅल्शियम कार्बोनेटच्या कठीण कवचात (Shell) सुरक्षित असते.	गोगलगाय (Snail), ऑक्टोपस (कवच नसलेला मॉलस्का), शिंपला (Oyster).
८. इकायनोडर्माटा (Echinodermata)	त्वचेवर कॅल्शियमयुक्त काटे असतात. हे प्राणी केवळ समुद्रातच आढळतात. हालचालीसाठी नलिकापाद (Tube feet) वापरतात.	तारामसा (Starfish), सी-अर्चीन, समुद्र काकडी (Sea cucumber).

B. उपसृष्टी: समपृष्ठरज्जू प्राणी (Chordates - पाठीचा कणा असलेले)

या प्राण्यांच्या जीवनचक्रात पाठीचा कणा (Notochord) असतो. हिच्या अंतर्गत येणारा मुख्य उपसंघ म्हणजे 'व्हर्टिब्रेटा' (Vertebrata - पाठीचा कणा कशेरुकांमधे बदललेला असतो). हिचे ६ प्रमुख वर्ग खालीलप्रमाणे आहेत:

• १. चक्रमुखी (Cyclostomata): यांना जबडे नसतात, मुख चोखणारे (Suctorial) असते. त्वचा खवलेमुक्त असते. उदा. पेट्रोमायझॉन, मायक्झीन (हॅगफिश).
• २. मत्स्य वर्ग (Pisces): हे शीत रक्ताचे (Cold-blooded / Poikilothermic) जलीय प्राणी आहेत. यांचे हृदय द्विकप्पी (2-chambered) असते. श्वसन कल्ल्यांद्वारे (Gills) होते. उदा. शार्क, रोहू, घोडा मासा (Hippocampus).
• ३. उभयचर वर्ग (Amphibia): हे जमीन आणि पाणी दोन्ही ठिकाणी राहू शकतात. त्वचा ओलसर व खवलेमुक्त असते. हृदय त्रिकप्पी (3-chambered) असते. हेही शीत रक्ताचे असतात. उदा. बेडूक (Frog), तोड, सालामँडर.
• ४. सरिसृप वर्ग (Reptilia - सरपटणारे): जमिनीवर सरपटणारे शीत रक्ताचे प्राणी. त्वचा कोरडी व खवलेयुक्त असते. हृदय त्रिकप्पी असते, मात्र मगरमच्छ (Crocodile) याचे हृदय पूर्ण ४ कप्प्यांचे असते (हा कोअर अपवाद आहे). उदा. साप, पाल, कासव, सरडा.
• ५. पक्षी वर्ग (Aves): हे उष्ण रक्ताचे (Warm-blooded / Homeothermic) प्राणी आहेत, म्हणजेच शरीराचे तापमान बाह्य वातावरणा नुसार बदलत नाही. अग्रपादांचे रूपांतर पंखांत झालेले असते. हृदय ४ कप्प्यांचे (4-chambered) असते. हाडे सच्छिद्र आणि पोकळ (Pneumatic) असतात. उदा. कबूतर, शहामृग, पोपट, पेंग्विन.
• ६. सस्तन वर्ग (Mammalia): शरीरावर दुग्धग्रंथी (Mammary glands) आणि केस असणे हे यांचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. हे उष्ण रक्ताचे असून हृदय ४ कप्प्यांचे असते. हे प्रामुख्याने पिल्लांना जन्म देतात (विविपॅरस).
  • अपवाद (अंडी घालणारे सस्तन प्राणी): प्लॅटिपस (Duck-billed Platypus) आणि एकिडना हे सस्तन प्राणी असूनही अंडी घालतात.