हवामान आणि पर्जन्यमान वितरण (Monsoon, Drought-prone zones)

१. थेट व्याख्या आणि हवामानाचे स्वरूप (Direct Definition & Climate Type)

महाराष्ट्राचे हवामान हे प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय मान्सून (Tropical Monsoon Climate) प्रकारचे आहे. भारताच्या पश्चिमेकडील द्वीपकल्पीय स्थानामुळे आणि अरबी समुद्राच्या सानिध्यामुळे राज्याला विशिष्ट मोसमी हवामान लाभले आहे. असे असले तरी, सह्याद्री पर्वतरांगेच्या (पश्चिम घाट) प्रचंड प्राकृतिक अडथळ्यामुळे राज्याच्या अंतर्गत भागात हवामानात कमालीची प्रादेशिक भिन्नता आढळते.

कोकण किनारपट्टीवर समुद्रामुळे हवामान सम (Equable) आणि दमट (Humid) असते, तर सह्याद्री पर्वत ओलांडून अंतर्गत पठारावर (देश, मराठवाडा व विदर्भ) जाताना ते विषम (Extreme) आणि कोरडे (Dry) बनते. महाराष्ट्रातील एकूण वार्षिक पर्जन्यापैकी जवळपास ८५% ते ९०% पाऊस हा नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांच्या कालावधीत पडतो.

२. पर्जन्यमान वितरण आणि प्राकृतिक प्रभाव (Rainfall Distribution)

सह्याद्री पर्वताच्या रचनेमुळे महाराष्ट्रातील पावसाचे वितरण पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना अत्यंत लहरी आणि असमान स्वरूपाचे झाले आहे. या वितरणाचे ४ प्रमुख प्राकृतिक पट्ट्यांमध्ये विभाजन होते:

A. कोकण किनारपट्टी (अति-पर्जन्याचा प्रदेश)

• पावसाचे स्वरूप: अरबी समुद्रावरून येणारे बाष्पयुक्त मान्सून वारे सह्याद्रीच्या पश्चिमेकडील तीव्र उताराला अडतात. त्यामुळे कोकणात प्रामुख्याने प्रतिरोध प्रकारचा (Orographic Rainfall) पाऊस पडतो.
• वार्षिक सरासरी: २०० ते ३०० सेमी. दक्षिण कोकणात (सिंधुदुर्ग) उत्तरेपेक्षा जास्त पाऊस पडतो. सिंधुदुर्गातील अंबोली येथे ७५० सेमी पावसाची नोंद होते, जे राज्याचे सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण आहे.

B. सह्याद्रीचा घाटमाथा (सर्वोच्च पर्जन्याचा प्रदेश)

• पावसाचे स्वरूप: वाऱ्यांची दिशा आणि पर्वताची सर्वोच्च उंची यांमुळे घाटमाथ्यावर ढगांचे सांद्रीभवन तीव्र गतीने होते.
• वार्षिक सरासरी: ४०० ते ७०० सेमी. महाबळेश्वर (६२० सेमी) आणि गगनबावडा (५८० सेमी) ही याची प्रमुख उदाहरणे आहेत. मात्र, हा पट्टा अत्यंत अरुंद आहे.

C. पठारावरील पर्जन्यछायेचा प्रदेश (मध्य महाराष्ट्र / देश)

• पावसाचे स्वरूप: सह्याद्रीचा पर्वत ओलांडून वारे जेव्हा पठारावर उतरतात, तेव्हा त्यांची उंची कमी होते आणि तापमान वाढल्यामुळे त्यांची बाष्पधारण क्षमता वाढते. परिणामी, हे वारे कोरडे पडतात आणि पाऊस अत्यंत कमी होतो. यालाच पर्जन्यछायेचा प्रदेश (Rain-Shadow Region) म्हणतात.
• वार्षिक सरासरी: ५० ते ७५ सेमी. सह्याद्रीच्या पूर्वेकडे अवघ्या ३० ते ५० किमी अंतरावर पावसाचे प्रमाण वेगाने घटते. वाई, सातारा, सांगली, सोलापूर, अहमदनगर आणि पुणे जिल्ह्यांचा पूर्व भाग या पट्ट्यात येतो. सोलापूर जिल्ह्यातील माळशिरस आणि अहिल्यानगर (अहमदनगर) मधील कर्जत येथे राज्यातील सर्वात कमी पाऊस (सुमारे ४५ ते ५० सेमी) पडतो.

D. पूर्व पठार आणि विदर्भ (मध्यम ते जास्त पर्जन्याचा प्रदेश)

• पावसाचे स्वरूप: जसजसे मान्सून वारे पठारावरून पुढे सरकतात, तसतशी त्यांची बाष्प क्षमता पुन्हा स्थिर होते. तसेच विदर्भाला अरबी समुद्राच्या वाऱ्यांसोबतच बंगालच्या उपसागरावरून (Bay of Bengal branch) येणाऱ्या मोसमी वाऱ्यांच्या शाखेचाही पाऊस मिळतो.
• वार्षिक सरासरी: पूर्वेकडे जाताना पाऊस पुन्हा वाढत जातो. मराठवाड्यात ७0-८0 सेमी, तर पूर्व विदर्भात (भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली) तो १२० ते १५० सेमी पर्यंत पोहोचतो.

३. महाराष्ट्रातील दुष्काळ प्रवण क्षेत्रे (Drought-Prone Zones of Maharashtra)

महाराष्ट्राच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी सुमारे ३३% ते ३५% भाग हा कायमस्वरूपी दुष्काळ प्रवण (Drought-prone) म्हणून ओळखला जातो. केंद्र सरकारच्या 'दांडेकर समिती' आणि सिंचन आयोगाच्या निकषांनुसार राज्यातील एकूण ३६ जिल्ह्यांपैकी १४ ते १५ जिल्हे दुष्काळाच्या छायेत आहेत.

A. दुष्काळी पट्ट्याचे प्रादेशिक वर्गीकरण

प्रादेशिक विभाग (Region)	समाविष्ट असणारे मुख्य दुष्काळी जिल्हे / तालुके (Affected Districts)
पश्चिम महाराष्ट्र (देश)	अहिल्यानगर (अहमदनगर), सोलापूर (संपूर्ण जिल्हा), सांगलीचा पूर्व भाग (जत, आटपाडी, कवठेमहांकाळ तालुके), साताऱ्याचा पूर्व भाग (माण, खटाव तालुके), पुण्याचा पूर्व भाग (इंदापूर, बारामती, धोंड).
मराठवाडा	छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), जालना, बीड (धारूर, केज परिसर), धाराशिव (उस्मानाबाद), लातूर. या भागात पावसाची अनिश्चितता ९०% पेक्षा जास्त असते.
खानदेश (उत्तर महाराष्ट्र)	धुळे व नंदुरबार जिल्ह्यांचे काही डोंगराळ व अंतर्गत मैदानी तालुके.

B. दुष्काळाची मुख्य कारणे (Causes of Vulnerability)

• प्राकृतिक स्थान: सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील भौगोलिक स्थानामुळे मान्सून वाऱ्यांमधील आर्द्रता पूर्णपणे संपलेली असते.
• मान्सूनची अनिश्चितता (El Niño Impact): पॅसिफिक महासागरातील एल निनो (El Niño) मुळे महाराष्ट्रात मान्सून लांबतो किंवा खंड पडतो, ज्यामुळे तीव्र दुष्काळ (उदा. २०१५ व २०२३ चे दुष्काळ) निर्माण होतात.
• कृषी पद्धतीमधील दोष: दुष्काळी पट्ट्यात (विशेषतः सोलापूर व अहमदनगर) कमी पाण्याच्या बाजरी/ज्वारी ऐवजी नगदी पिके असलेल्या उसाची अति-जलसिंचन शेती केली जाते, ज्यामुळे भूजल पातळी खालावली आहे.

४. कोपेनचे हवामान वर्गीकरण (Koppen's Climate Classification for Maharashtra)

MPSC परीक्षेत जागतिक हवामानशास्त्रज्ञ व्ही. कोपेन यांच्या वर्गीकरणानुसार महाराष्ट्राच्या हवामानावर थेट प्रश्न विचारले जातात. कोपेनने महाराष्ट्राचे प्रामुख्याने ३ भागांत विभाजन केले आहे:

कोपेन सांकेतांक (Code)	हवामानाचा प्रकार (Type)	महाराष्ट्रातील संबंधित प्रदेश (Regions in Maharashtra)
Amw	उष्णकटिबंधीय मान्सून हवामान (दमट)	संपूर्ण कोकण किनारपट्टी आणि सह्याद्री पर्वताचा पश्चिम उतार. येथे हिवाळा कोरडा असतो व उन्हाळ्यात तीव्र पाऊस पडतो.
Aw	उष्णकटिबंधीय सव्हाणा हवामान	विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशचा बहुतांश भाग. येथे उन्हाळा अत्यंत उष्ण आणि हिवाळा सुखद व कोरडा असतो.
BShw	अर्ध-शुष्क स्टेपी (निम-वाळवंटी) हवामान	सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछायेचा दुष्काळी पट्टा (पश्चिम महाराष्ट्राचा पूर्व भाग आणि मराठवाड्याची पश्चिम सीमा). येथे बाष्पीभवन पावसापेक्षा जास्त असते.

६. पर्यावरणीय आव्हाने आणि हवामान बदल (Climate Change & Vulnerabilities)

• ढगफुटी आणि अवकाळी पाऊस (Cloudbursts & Unseasonal Rain): जागतिक तापमान वाढीमुळे (Climate Change) महाराष्ट्रात मान्सूनचे स्वरूप बदलले आहे. आता कमी वेळेत जास्त पाऊस (ढगफुटी) पडण्याचे प्रमाण वाढले आहे, तर मार्च-एप्रिल महिन्यात गारपीट (Hailstorms) होऊन रब्बी पिकांचे (उदा. कांदा, द्राक्षे, आंबे) अतोनात नुकसान होत आहे.
• मराठवाड्याचे 'वाळवंटीकरण' (Desertification): पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात सातत्याने पाऊस हुलकावणी देत असल्यामुळे आणि वृक्षतोडीमुळे मराठवाड्यातील जमिनीची सुपीकता नष्ट होत असून हा भाग निम-वाळवंटीकरणाकडे सरकत आहे.
• भूजल पातळी घटणे: दुष्काळी जिल्ह्यांमध्ये विहिरी आणि कूपनलिकांचा (Borewells) अनिर्बंध वापर झाल्यामुळे भूजल पातळी शेकडो फूट खाली गेली आहे, ज्यामुळे पिण्याच्या पाण्याचे मोठे संकट (टँकरची संख्या वाढणे) दरवर्षी उन्हाळ्यात निर्माण होते.