लोकसंख्याशास्त्र व जनगणना २०११ (Population Growth, Density & Literacy)
★ विशेष स्मरणात ठेवण्यासाठी उच्च-मूल्य क्लृप्त्या (High-Value Mnemonics First)
परीक्षेमध्ये भारत व महाराष्ट्राच्या जनगणनेची आकडेवारी आणि जिल्ह्यांचा/राज्यांचा उतरता-चढता क्रम चुकू नये म्हणून या ट्रिक्स सर्वप्रथम तोंडपाठ करा:
A. महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकसंख्येचे पहिले ४ जिल्हे (उतरता क्रम):
क्लृप्ती (Mnemonic): "ठाण्याचे पुणेकर मुंबईत नागपूर पाहायला गेले"
- ठाण्याचे ➔ ठाणे (२०११ च्या अविभाजित जनगणनेनुसार सर्वोच्च - ९१.०५ लाख).
- पुणेकर ➔ पुणे (दुसऱ्या क्रमांकावर - विभाजन झाल्यानंतर पुणे हा सध्या राज्यातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा आहे).
- मुंबईत ➔ मुंबई उपनगर (Mumbai Suburban).
- नागपूर ➔ नागपूर (Nagpur).
B. भारतातील सर्वाधिक लोकसंख्या घनता (Density) असणारी पहिली ३ राज्ये:
क्लृप्ती (Mnemonic): "बिहारच्या बंगल्यात युपीचा माणूस"
- बिहारच्या ➔ बिहार (१,१०६ व्यक्ती/चौ.किमी - देशात सर्वोच्च घनता).
- बंगल्यात ➔ पश्चिम बंगाल (West Bengal - १,०२८ व्यक्ती/चौ.किमी).
- युपीचा ➔ उत्तर प्रदेश (Uttar Pradesh - ८२९ व्यक्ती/चौ.किमी).
C. महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लिंगगुणोत्तर (Sex Ratio) असणारे पहिले ३ जिल्हे:
क्लृप्ती (Mnemonic): "रत्नाचा सिंधु गोधड्यात राहतो"
- रत्नाचा ➔ रत्नागिरी (१,१२२ - महिलांचे प्रमाण पुरुषांपेक्षा जास्त).
- सिंधु ➔ सिंधुदुर्ग (१,०३६).
- गोधड्यात (गोंदिया) ➔ गोंदिया (९९९).
१. थेट व्याख्या आणि जनगणनेची पार्श्वभूमी (Direct Definition & Demographic Profile)
लोकसंख्याशास्त्र (Demography) म्हणजे मानवी लोकसंख्येचा तिचा आकार, रचना, घनता, साक्षरता, लिंगगुणोत्तर आणि आर्थिक घटकांच्या आधारे केला जाणारा सांख्यिकीय व पद्धतशीर अभ्यास होय. भारतात पहिली जनगणना १८७२ मध्ये लॉर्ड मेयोच्या काळात झाली, तर १८८१ पासून लॉर्ड रिपनच्या कार्यकाळापासून ती दर १० वर्षांनी नियमितपणे (Synchronous) घेतली जाते. २०११ ची जनगणना ही भारताची १५ वी आणि स्वातंत्र्योत्तर काळातील ७ वी जनगणना होती.
जनगणनेचे अधिकृत काम केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत असणाऱ्या 'रजिस्ट्रार जनरल आणि सेन्सस कमिशनर ऑफ इंडिया' (RGI) या कार्यालयाद्वारे केले जाते. २०११ च्या जनगणनेचे मुख्य घोषवाक्य 'आमची जनगणना, आमचे भविष्य' (Our Census, Our Future) हे होते. लोकसंख्या हा विषय भारतीय संविधानाच्या ७ व्या अनुसूचीतील संघ सूचीचा (Union List) भाग आहे, तर लोकसंख्या नियंत्रण हा समवर्ती सूचीचा (Concurrent List) विषय आहे.
भारत एकूण: १,२१,०८,५४,९७७ (१२१.०८ कोटी - जगात २ रा क्रमांक)
महाराष्ट्र एकूण: ११,२३,७४,३३३ (११.२४ कोटी - देशात २ रा क्रमांक, वाटा ९.२९%)
२. लोकसंख्या वाढ व तिचे टप्पे (Population Growth Rate)
१९११ ते १९२१ या दशकात भारतात प्लेग, इन्फ्लूएंझा आणि दुष्काळामुळे लोकसंख्या वाढीचा दर उणे (-०.३१%) झाला होता. यामुळे १९२१ या वर्षाला भारताच्या जनगणनेच्या इतिहासात 'महान विभाजक वर्ष' (The Great Divide Year) म्हटले जाते.
A. दशकीय लोकसंख्या वाढ दर (Decadal Growth Rate: 2001-2011)
- भारत: देशाचा दशकीय लोकसंख्या वाढीचा दर १७.७% होता. (ग्रामीण वाढ १२.३% व शहरी वाढ ३१.८%).
- महाराष्ट्र: राज्याचा दशकीय वाढीचा दर १५.९९% (साधारण १६%) होता, जो भारताच्या सरासरीपेक्षा कमी आहे.
B. सर्वाधिक व सर्वात कमी वाढीचे प्रदेश (Top & Bottom Growth)
- भारतातील सर्वोच्च वाढ: मेघालय (२७.९%), त्यानंतर अरुणाचल प्रदेश.
- भारतातील उणे/नकारात्मक वाढ: नागालँड (-०.५८%) हे एकमेव असे राज्य आहे जिथे लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटली.
- महाराष्ट्रातील सर्वोच्च वाढ: ठाणे (३६.०१%), त्यानंतर पुणे (३०.३%).
- महाराष्ट्रातील नकारात्मक वाढ: मुंबई शहर (-७.५७%), रत्नागिरी (-४.८२%) आणि सिंधुदुर्ग (-२.२१%). (याचे मुख्य कारण मुंबई शहरातून उपनगरांकडे झालेले स्थलांतर आणि कोकणातून रोजगारासाठी बाहेर पडलेले लोक हे आहे).
३. लोकसंख्येची घनता: भूमी व मानव गुणोत्तर (Population Density)
प्रति चौरस किलोमीटर क्षेत्रात राहणाऱ्या सरासरी लोकांच्या संख्येला लोकसंख्येची घनता म्हणतात. ही जमीन आणि लोकसंख्या यांच्यातील प्रत्यक्ष भार दर्शवते.
- भारताची घनता: २०११ च्या जनगणनेनुसार भारताची एकूण घनता ३८२ व्यक्ती/चौ.किमी आहे (२००१ मध्ये ती ३२५ होती).
- महाराष्ट्राची घनता: महाराष्ट्राची एकूण घनता ३६५ व्यक्ती/चौ.किमी आहे (२००१ मध्ये ती ३१५ होती).
A. घनतेनुसार अव्वल व तळाचे जिल्हे/राज्ये
| घटक (Parameter) | भारतातील स्थिती (India Top/Bottom) | महाराष्ट्रातील अचूक स्थिती (Maharashtra Top/Bottom) |
|---|---|---|
| सर्वोच्च घनता (Highest) | १. बिहार (१,१०६) २. पश्चिम बंगाल (१,०२८) |
१. मुंबई उपनगर (२०,९२५ - सर्वोच्च) २. मुंबई शहर (१९,६५२) ३. ठाणे (१,१५७) |
| सर्वात कमी घनता (Lowest) | १. अरुणाचल प्रदेश (१७) २. मिझोरम (५२) |
१. गडचिरोली (७४ - सर्वात कमी) २. सिंधुदुर्ग (१६३) ३. चंद्रपूर (१९३) |
४. साक्षरता प्रमाण: सामाजिक विकासाचा निर्देशांक (Literacy Rate)
७ वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या कोणत्याही व्यक्तीला कोणत्याही एका भाषेत लिहिता आणि वाचता येत असल्यास तिला 'साक्षर' मानले जाते.
- भारताची साक्षरता: एकूण साक्षरता ७३.०% आहे. (पुरुष साक्षरता: ८०.९% | महिला साक्षरता: ६४.६% - यामध्ये १६.३% चा मोठा फरक आहे).
- महाराष्ट्राची साक्षरता: एकूण साक्षरता ८२.३% आहे, जी राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा जास्त आहे. (पुरुष साक्षरता: ८८.४% | महिला साक्षरता: ७५.९%).
A. साक्षरतेनुसार प्रादेशिक क्रम (Literacy Ranking)
- भारतातील सर्वाधिक साक्षर राज्य: १. केरळ (९४.०%), २. मिझोरम (९१.३%).
- भारतातील सर्वात कमी साक्षर राज्य: १. बिहार (६१.८%), २. अरुणाचल प्रदेश.
- महाराष्ट्रातील सर्वाधिक साक्षर जिल्हे: १. मुंबई उपनगर (८९.९%), २. मुंबई शहर (८९.२%), ३. नागपूर (८८.४%).
- महाराष्ट्रातील सर्वात कमी साक्षर जिल्हे: १. नंदुरबार (६४.४% - आदिवासी बहुल जिल्हा), २. जालन (७१.५%), ३. धुळे (७२.८%).
५. लिंगगुणोत्तर: स्त्री-पुरुष प्रमाण (Sex Ratio & Child Sex Ratio)
दर हजारी (१,०००) पुरुषांमागे असणाऱ्या स्त्रियांच्या संख्येला लिंगगुणोत्तर म्हणतात.
- एकूण लिंगगुणोत्तर: भारत ➔ ९४३ | महाराष्ट्र ➔ ९२९
- बाल लिंगगुणोत्तर (० ते ६ वयोगट): भारत ➔ ९१८ | महाराष्ट्र ➔ ८९४ (हा आकडा अत्यंत चिंताजनक आहे कारण राज्यात बाल मुलींचे प्रमाण वेगाने घटले आहे).
A. लिंगगुणोत्तरानुसार अव्वल व तळाचे जिल्हे/राज्ये
- भारतातील सर्वोच्च लिंगगुणोत्तर: केरळ (१,०८४), तामिळनाडू (९९६).
- भारतातील सर्वात कमी लिंगगुणोत्तर: हरियाणा (८७९).
- महाराष्ट्रातील सर्वोच्च लिंगगुणोत्तर: १. रत्नागिरी (१,१२२), २. सिंधुदुर्ग (१,०३६), ३. गोंदिया (९९९).
- महाराष्ट्रातील सर्वात कमी लिंगगुणोत्तर: १. मुंबई शहर (८३२), २. मुंबई उपनगर (८६०), ३. ठाणे (८८६). (शहरी भागात पुरुषांचे रोजगारासाठी होणारे मोठे स्थलांतर हे याचे मुख्य कारण आहे).
- महाराष्ट्रातील बाल लिंगगुणोत्तर (०-६ वयोगट) तळाचा जिल्हा: बीड (८०७), त्यानंतर जळगाव (८४२).
६. परीक्षेसाठी ट्रिकी ट्रॅप्स आणि गुंतागुंतीचे पैलू (MPSC Exam Insights)
- ठाणे विरुद्ध पुणे लोकसंख्या ट्रॅप: २०११ च्या मूळ जनगणनेनुसार ठाणे हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा होता. मात्र, १ ऑगस्ट २०१४ रोजी ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन होऊन नवीन पालघर जिल्हा अस्तित्वात आला. या विभाजनानंतर, सध्याच्या अधिकृत भौगोलिक संरचनेनुसार पुणे हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा ठरला आहे. विधाने वाचताना हा प्रशासकीय बदल आवर्जून तपासा.
- शहरीकरण प्रमाण (Urbanization): २०११ नुसार महाराष्ट्राचे नागरीकरण ४५.२% आहे, म्हणजेच महाराष्ट्र हे देशातील अत्यंत प्रगत शहरीकरण झालेले राज्य आहे. टक्केवारीनुसार सर्वाधिक नागरीकरण झालेले भारतातील राज्य गोवा (६२.२%) हे आहे, तर मोठ्या राज्यांमध्ये तमिळनाडू प्रथम येते.
- केंद्रशासित प्रदेशांचे अपवाद (UT Exceptions):
- सर्वोच्च घनता: दिल्ली (११,३२० व्यक्ती/चौ.किमी).
- सर्वोच्च लिंगगुणोत्तर: पुडुचेरी (१,०३७).
- सर्वात कमी लिंगगुणोत्तर: दमण व दीव (६१८).
- सर्वोच्च साक्षरता: लक्षद्वीप (९१.८%).
- अनुसूचित जाती व जमाती लोकसंख्या (SC & ST):
- महाराष्ट्रात टक्केवारीनुसार सर्वाधिक अनुसूचित जमाती (ST - आदिवासी) लोकसंख्या नंदुरबार (६९.३%) जिल्ह्यात आहे, तर संख्येनुसार नाशिक जिल्हा प्रथम येतो.
- टक्केवारीनुसार सर्वाधिक अनुसूचित जाती (SC) लोकसंख्या महाराष्ट्रात लातूर जिल्ह्यात सामावलेली आहे.
७. डेमोग्राफिक डिव्हिडंड आणि पर्यावरणीय आव्हाने (Socio-Economic Outlook)
- लोकसंख्या लाभांश (Demographic Dividend): भारताची ६५% पेक्षा जास्त लोकसंख्या ही ३५ वर्षांखालील कार्यक्षम वयोगटात (Working-age population: १५ ते ५९ वर्षे) मोडते. या तरुण मनुष्यबळाला 'डेमोग्राफिक डिव्हिडंड' म्हणतात. या लोकसंख्येला योग्य शिक्षण आणि कौशल्य दिल्यास देशाचा आर्थिक विकास वेगाने होऊ शकतो, अन्यथा बेरोजगारीचे मोठे संकट निर्माण होऊ शकते.
- शहरीकरणाचा ताण व झोपडपट्ट्या (Slums Profile): मुंबई उपनगर आणि ठाणे जिल्ह्यातील अति-घनतेमुळे मुंबईतील धारावी सारख्या विस्तीर्ण झोपडपट्ट्यांची निर्मिती झाली आहे. यामुळे पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि हवेचे प्रदूषण यांसारखी गंभीर नागरी आव्हाने (Urban Squalor) निर्माण झाली आहेत.