MPSC पर्यावरण (Environment & Ecology)
परिस्थितीकी, जैवविविधता आणि हवामान बदल - सखोल अभ्यासक्रम
१. परिस्थितीकी आणि परिसंस्था (Ecology & Ecosystem)
- मूलभूत संकल्पना: परिसंस्था, अधिवास (Habitat), आणि निश (Niche).
- अन्न साखळी आणि अन्न जाळे: उत्पादक, भक्षक आणि विघटक; ऊर्जेचा मनोरा (Energy Pyramid).
- जैव-भू-रासायनिक चक्रे: कार्बन चक्र, नायट्रोजन चक्र, आणि जलचक्र.
- परिसंस्थेचे प्रकार: जलीय (Aquatic) आणि भूचर (Terrestrial) परिसंस्था.
२. जैवविविधता (Biodiversity)
- पातळ्या: जनुकीय, प्रजातीय आणि परिसंस्थीय विविधता.
- संवर्धन: इन-सिटू (अभयारण्ये, राष्ट्रीय उद्याने) आणि एक्स-सिटू (प्राणीसंग्रहालय, बीज बँका).
- धोक्यात आलेल्या प्रजाती: IUCN Red List, रेड डेटा बुक आणि भारतातील 'हॉटस्पॉट्स'.
- महाराष्ट्रातील जैवविविधता: पश्चिम घाट, राज्यातील राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये.
३. पर्यावरण प्रदूषण आणि हवामान बदल
- प्रदूषण: हवा, जल, मृदा आणि ध्वनी प्रदूषण - कारणे, परिणाम आणि उपाय.
- जागतिक तापमानवाढ (Global Warming): हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect) आणि ओझोन थराचा ऱ्हास.
- आंतरराष्ट्रीय करार: क्योटो प्रोटोकॉल, पॅरिस करार (COP), माँट्रियल प्रोटोकॉल.
- हवामान बदल: आपत्ती व्यवस्थापन आणि चक्रीवादळे, पूर यांसारख्या समस्या.
४. शाश्वत विकास आणि कायदे
- SDGs: संयुक्त राष्ट्रांची १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टे.
- भारतातील कायदे: वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२, पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६, आणि हरित लवाद (NGT).
- महत्त्वाच्या चळवळी: चिपको आंदोलन, नर्मदा बचाव आंदोलन.